Polilej manastira Dečani

Na fotografiji vidite polijelej koji se nalazi u manastiru Dečani. U pitanju je najraniji prikaz Krsta sa ocilima u Srbiji, simbola koji se nalazi na državnom grbu Srbije i po kome se Srbi raspoznaju među drugim narodima. Vidite na slici način na koji su utisnuti Krst i četiri ocila oko četiri krsna kraka.

Pre polijeleja u Dečanima nemamo dokaz da je u Srbiji korišćen simbol Krsta sa ocilima.

Polijelej u Dečanima je kružni svećnjak i izrađen je od bronze. Nalazi se u centru dečanske Crkve posvećene Vaznesenju Gospodnjem, na lancima okačenim u podnožju kupole koji se spuštaju do oko tri metra od poda. 

Dečanski polijelej je poklon srpskog cara Dušana, koji je dodatno ukrasio zadužbinu svog oca i postavljen je najverovatnije oko 1345. godine.

Izgleda da je polijelej pretrpeo znatna oštećenja, pa ga je kneginja Milica, tada već monahinja Evgenija, zatekla 1397. godine veoma oštećenog. Ona je obnovila polijelej, dodajući mu pojedine delove, a među njima i delove sa Krstom i ocilima, koje vidite na slici.

Otkud motiv Krsta sa ocilima u Srbiji?

Najpre, krstovi praćeni raznim motivima između 4 kraka su stari simbol. Imamo takve prikaze još od 6. veka na pojedinim romejskim novcima, a takođe znamo da su i zapadni Krstaši rado utiskivali motive sitnijih krstova i sl. izmeću četiri kraka većeg Krsta.

Najveću popularnost motiv Krsta sa utisnutim simbolima oko krakova vidimo kod romejske dinastije Paleologa, tačnije kod cara Mihajla VIII Paleologa (1259-1282) koji je popularisao simbol sa slovima („β“ tj. „beta“ ili „vita“) između četiri kraka Krsta.

Tu dolazimo do određene zabune jer se Krst, sa motivima ili ocila ili grčkog slova beta „β“, pojavljuje još za vreme romejske dinastije Komnena u 11. i 12. veku. Teško je utvrditi da li su tu u pitanju slova „β“ ili ognjila tj. ocila jer se zaista radi o sličnim oblicima.

Za slovo beta „β“ oko časnog Krsta je bilo raznih teorija ali je još negde od 17. veka u Evropi (a kasnije je to dokazivao i grčki istoričar Joanis Svoronos) preovladalo mišljenje da 4 slova beta „β“ oko časnog Krsta treba čitati kao rebus: „Car Careva caruje nad carevima“ (ili na grčkom: „βασιλεὺς βασιλέων, βασιλεύων βασιλευόντων“).

Međutim, u isto vreme, počev od 11. veka pojavljuju se i simboli oko Krsta za koji zasigurno možemo reći da nisu 4 slova beta „β“, nego je nešto što liči na ocila ili ognjila.

Šta je ocilo ili ognjilo?

Ocilo je čelična alatka koja služi za potpalu vatre kada se udarom o kremen stvaraju varnice putem kojih se palila vatra.

Otkud ocila ili ognjila u grbovima?

 U 14. veku imamo opis jedne romejske zastave koju donosi romejski hroničar PseudoKodin u kojoj on jasno opisuje da se između Krsta nalaze ocila ili ognjila. Taj motiv ocila se preneo, nakon krstaške bitke kod Nikopolja iz 1396. godine čak u Burgundiju, Francuska, gde se pojavljuje na ordenu kao dva ocila sa kremenom u sredini iz kog izbijaju varnice.

Tako se taj motiv ocila tj. Krsta sa ocilima pojavljuje i kod nas. Najpre na polijeleju iz Dečana (kog vidite na slici), a zatim i na kovanom novcu srpskog despota Stefana Lazarevića (1389-1427).

Stefan Lazarević se 1405. godine oženio Jelenom, ćerkom Frančeska II Gatiluzija (1384-1404), đenovljanskog gospodara ostrva Lezbos i sestrom Irine (Evgenije) Paleolog, supruge romejskog cara Jovana VII Paleologa. Ono što je zanimljivo, vidimo da se motiv Krsta sa 4 ocila u isto vreme nalazi i na grbu tasta despota Stefana Frančeska Gatiluzija.

Iako se motiv Krsta sa ocilima najpre više vezivao za Romeje, ovaj simbol je dobio potpuno novu dimenziju u Srbiji, naročito za vreme turskog ropstva. Tako vremenom vidimo i pojavu narodnog predanja koje znak ocila povezuje sa Svetim Savom, prvim srpskim arhiepiskopom, kome pripisuje stvaranje popularne krilatice u stilu čitanja rebusa 4 slova beta „β“: „Samo sloga Srbina spasava“, čija skraćenica predstavlja četiri slova S.

Ovaj simbol Krsta sa ocilima polako postaje nacionalni simbol Srba i vidimo ga na svim ustaničkim zastavama u borbi za oslobođenje od Turaka.

Kada je Srbija postala nezavisna Kraljevina i kada je Stojan Novaković načinio današnji srpski grb ujedinjenjem nemanjićkog srebrnog dvoglavog orla sa Krstom i 4 ocila, zajedno sa još jednim prastarim srpskim heraldičkim motivom „ljiljana“ svi ovi naši stari simboli 1882. godine zaživeli su u grbu koji i danas predstavlja državu Srbiju.

Zapratite nas i na socijalnim mrežama:

Fejsbuk

Instagram

Tviter

Pročitajte još:

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *