Patrijarh Jovan Kantula

Jovan Kantula je bio arhiepiskop pećki i patrijarh srpski u periodu od 1592. do 1614. godine. Kada pomenemo njegovo ime, zaista retko ko zna o kome se radi, iako je njegova ličnost značajna za srpsku istoriju.

Nažalost, nijedan grad u Srbiji ne nosi njegovo ime, a i ako postoji ulica posvećena patrijarhu Jovanu Kantulu bilo gde, bili bismo jako iznenađeni.

Sve srpske nacionalne vrline i tragedije prolamaju se kroz ličnost ovog velikog patrijarha.

Patrijarh Jovan Kantula dolazi na tron Svetog Save u veoma teško vreme kraja 16. veka i konsolidacije Osmanskog Carstva na Balkanu i u srednjoj Evropi. To je vreme pune ekspanzije Turaka, kada oni predstavljaju najveću vojnu i pomorsku silu u tadašnjoj Evropi pustošeći sve pred sobom od Beča i nemačkih zemalja pa sve do italijanskih, francuskih i španskih primorskih gradova. Doživevši poraz u prvoj opsadi Beča 1529. godine, Turci se posebno okreću pljačkanju i teroru hrišćanskog stanovništva koje se našlo u njihovom velikom carstvu.

S obzirom na pad srpske Despotovine još 1459. i pad poslednjih srpskih zemalja (Hercegovina 1481. i Zeta 1496.), Srbi se skoro do polovine 16. veka bore sa poslednjim srpskim despotom Pavlom Bakićem i Svetim knezom Stefanom Štiljanovićem protiv Turaka u savezu sa Mađarima i njihovim južnougarskim kraljem Jovanom Zapoljom. Posle Bitke na Mohačkom Polju 1526. godine, u kojoj veoma značajnu ulogu igraju Srbi predvođeni despotom Pavlom Bakićem i padom Budima 1541. situacija se značajno pogoršava za sve hrišćane, a posebno za vojnički vrlo aktivne Srbe.

Stanje u Srpskoj pravoslavnoj crkvi je pratilo težinu političkih prilika, a stvari su dodatno komplikovale turske pripreme za pokretanje novog rata protiv Habzburške Monarhije krajem 16. veka. Srpski narod i Crkva u Turskoj su trpeli nezapamćene poreske namete koji su tim povodom pogodili hrišćane, a danak u krvi se sprovodio u punom zamahu. Trebalo je spasiti narod u to vreme i iskoristiti priliku da se zada udarac okupatorskoj sili.

I baš u vreme kada je patrijarh Jovan Kantula stupio na pećki tron, srpski narod je započinjao veoma široku pobunu i borbu protiv turskog ropstva, ne mireći se sa položajem ugnjetene raje. Patrijarh Jovan Kantul je nasledio patrijarha Filipa, a 1592. godine uspeva da dobije sultanov berat odnosno odobrenje za njegovo stupanje na patrijaršijski presto. Od tog trenutka, on otpočinje intenzivan rad i na crkvenom i na političkom planu.

O slavnom patrijarhu Jovanu, kao izuzetnoj i dinamičnoj ličnosti, ne zna se mnogo izvan šireg konteksta njegove borbe protiv Turaka. On je rodom negde iz Timočke Krajine i najverovatnije je poreklom od naših Vlaha odakle potiče prezime Kantul. No iako iz pograničnog kraja, on je celokupno svoje duhovno i političko biće temeljio na svetosavlju bivajući potpuno privržen idejama srpske srednjovekovne države. U vremenu kada su nam narodne i političke vođe, odnosno najveći deo srpske aristokratije pobijeni ili proterani, patrijarsi postaju ne samo duhovne vođe, već i svetovne, narodne vođe.

O dobrim počecima upravljanja srpskom crkvom patrijarha Jovana svedoči i nekoliko zapisa iz više manastira u kojima se za njega veli: “tada prestolom Pećkim dobro upravljaše kir Jovan“. I pored velikih izazova, za vreme patrijarha Jovana u potpunosti je sačuvana organizacija Pećke patrijaršije, popunjavane su upražnjene eparhije izborom i hirotonijom novih episkopa i održavani su redovni crkveni sabori u Peći. Za njegovo vreme obnavljane su crkve i manastiri i prepisivane su mnogobrojne bogoslužbene i druge knjige. Prepisivačku delatnost je podsticao sam patrijarh, koji je knjige poklanjao manastiru u Peći i manastiru Hilandaru koje su i danas sačuvane. Njegovim trudom obnovljen je saborni hram u Peći, a pouzdano znamo i da je inicirao živopisanje hramova manastira Svete Trojice u Pljevljima i manastira Hopova u Sremu.

Prilikom kanonskih poseta svojim eparhijama i vernicima, rimokatolička crkvena organizacija mu je pravila velike pometnje. To se posebno ogledalo u njihovom angažmanu na unijaćenju pravoslavnih Srba u Paštrovićima odnosno na srpskom primorju gde Turci nikako nisu uspevali da zavladaju. U slučaju da agresivni pokušaji unijaćenja srpskog plemena Paštrovića uspeju, patrijarh Jovan je znao da bi unija zahvatila čitavu Zetu i Hercegovinu. No, Paštrovići zajedno sa svojim patrijarhom koji im šalje najbolje sveštenike i bogoslužbene knjige ostaju verni pravoslavlju i uspevaju da odole pritiscima pokatoličenja, što traje sve do današnjeg dana.

Najveća promena za vreme patrijarha Jovana Kantula bilo je napuštanje politike njegovog prethodnika na tronu Svetog Save, velikog patrijarha Makarija Sokolovića. Patrijarh Jovan tokom svog arhipastirskog i poliitčkog rada postaje aktivan učesnik planiranja akcije zapadnih država za oslobođenje balkanskih naroda od Turaka. Zanet idealom borbe za oslobođenje, patrijarh, dakle, napušta politiku naslanjanja na Turke u pokušaju postepenog pobošljavanja položaja porobljenih Srba, iako je Turska u to vreme bila u velikom zamahu nadiranja na sever i zapad.

Patrijarh Jovan je tako postao deo šireg plana pape Klimenta VIII koji je pokušao da obrazuje hrišćanski savez u koji su ulazili španski kralj Filip III, habsburški nadvojvoda i car nemačkog ”Svetog Rimskog Carstva” Ferdinand II Štajerski i savojski vojvoda Karlo Emanuel I. U svetlu novonastalih prilika, patrijarh Jovan preko čuvenog nikšićkog vojvode Grdana planira organizaciju Hercegovačkog ustanka.

Međutim tokom žive diplomatske aktivnosti i patrijarhovih priprema za svesrpsko oslobođenje od Turaka, napadom Turaka na Austriju izbija čuveni Dugi rat (1593-1606) za koji su se Osmanlije dugo pripremale. To će za Srbe biti od ogromnog značaja jer su direktna posledica izbijanja ovog ratnog sukoba između dva carstva i dva velika ustanka Srba koji spadaju najznačajnije epizode naše istorije: Banatski ustanak iz 1594. i Hercegovački ustanak (1596-1597). Ove epizode zaslužuju poseban osvrt, no potrebno je napomenuti da su oba ova ustanka, iako tragično okončana, do temelja uzdrmali Osmansko Carstvo, a danas svedoče o neverovatnom junaštvu srpskog naroda u borbi protiv nadmoćnijeg neprijatelja. Oni su bili inspiracija za Prvi i Drugi srpski ustanak 1804. i 1815.

Posledice ove borbe srpskog naroda bilo je i tragično spaljivanje moštiju Svetog Save na Vračaru podno beogradskih zidina 1594. godine, dok su se u srpsku istoriju upisala velika imena poput episkopa banatskog Svetog Teodora Nestorovića, zatim jednog od naših najpoznatijih hajduka Starine Novaka, zajedno sa hajducima Đorđem Slankamencem i Deli Markom Segedincem, zatim tu su i čuveni nikšićki vojvoda Grdan, cetinjski mitropolit Ruvim i hecegovački episkop Visarion II. Sve je njih organizovao patrijarh srpski Jovan Kantul shvatajući ogroman značaj nacionalnog oslobođenja usled nepodnošljivog položaja u kome se našao srpski narod.

Nažalost, cela ova akcija je propala, a patrijarh Jovan se gorko razočarao u zapad odakle je u ključnom trenutku srpske borbe trebalo da stigne vojna pomoć. Volje za borbu Srba protiv zavojevača nikada nije nedostajalo, no bez pomoći eventualnih saveznika u ratu sa turskom silom nije moglo biti uspeha. Kao što se to dešavalo i ranije za vreme despota Đurađa Brankovića Smederevca i kasnije, zaključno sa Karađorđem, pojedine zapadne sile su više bile zainteresovane za očuvanje sopstvenih trgovačkih i kratkoročnih političkih interesa nego za borbu balkanskih hrišćana za oslobođenje iz turskog ropstva. Interesantno je napomenuti da je patrijarh Jovan Kantula došao na tron Svetog Save u veoma teško vreme. Upravo krajem 16. veka dolazi do konsolidacije Osmanskog Carstva na Balkanu i u srednjoj Evropi. To je vreme pune ekspanzije Turaka, kada oni predstavljaju najveću vojnu i pomorsku silu u tadašnjoj Evropi jedini naš patrijarh koji nije imao neposredne veze sa Rusijom koja se tada nalazi u teškom periodu ”smutnih vremena” nastalih odumiranjem dinastije Rjurikovič Ivana IV „Groznog“ i Fjodora I i traje sve do dolaska dinastije Romanov na carski tron.

Zauzeti borbom protiv Austrijanaca, Srba, Mađara, Rumuna, italijanskih gradova Turci ne uspevaju da uhvate srpskog patrijarha Jovana. Tek po potpisivanju mira u Žitvatoroku 1606. godine i završetku Dugog rata, Turci pokušavaju da se osvete duhovnom i svetovnom vođi srpskog naroda koji je poveo dva ogromna ustanka protiv njihovog carstva. Nakon ubistva nekoliko srpskih vladika, Turci pozivaju srpskog patrijarha Jovana u Carigrad na dogovor o budućnosti Pećke patrijaršije u novonastalim okolnostima nakon Dugog rata u Osmanskom Carstvu. I pored garancija za fizičku bezbednost, Turci hapse patrijarha Jovana u Carigradu koji mučenički strada 1614. godine. Patrijarh Jovan Kantula je zadavljen svilenim gajtanom, tim čuvenim turskim metodom uklanjanja svake opozicije. S obzirom da mu nije odsečena glava i da nije nabijen na kolac, Turci su na taj način ukazali ”čast” tronu i tituli srpskih patrijaraha.

Život i delo patrijarha Jovana Kantula ukazuje na kontinuitet i neophodnost borbe srpskog naroda za slobodu. Kao neko ko je Srbe nadahnjivao svetosavljem i kosovskim zavetom inspirišući svoj narod u težnji za oslobođenjem, patrijarh Jovan se upisuje u najznačajnije stranice naše nacionalne istorije.

Na slici vidite fresku patrijarha Jovana Kantula iz stavropigijalnog manastira Pećka Patrijaršija, središta naše pomesne pravoslavne crkve.

Zapratite nas i na socijalnim mrežama:

Fejsbuk

Instagram

Tviter

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *