Poluostrvo Pelješac sa utvrđenim gradom Stonom

Jedan od centara srpske srednjovekovne države bilo je poluostrvo Pelješac sa utvrđenim gradom Stonom. 

U okolini Stona, u dolini Neretve, živeli su čuveni Srbi ”Neretljani” o kojima su tokom 9. veka intenzivno izveštavale mletačke i vizantijske hronike pominjući ih kao izuzetne moreplovce i opasne gusare. Neretljani su tokom 9. veka oformili jednu od srpskih kneževina Paganiju koja je uz Rašku, Duklju, Travuniju i Zahumlje činila nezavisne ili vazalne srpske kneževine sa kneževima ili županima na njihovom čelu.

Srpsku neretljansku kneževinu su Romeji odnosno Vizantijci nazivali ”Paganijom” zbog toga što su Neretljani bili poslednje srpsko pleme koje je primilo hrišćanstvo, čemu su se dugo opirali, a koji su zbog svoje izuzetne vojne organizacije i jake mornarice bili tvrd orah i za misionare i za vojne pohode. 

Paganija je obuhvatala oblast između reka jadranskog sliva Neretve i Cetine sa oblastima Makar, Rastok i Dalen, a takođe je obuhvatala i ostrva Mljet, Korčulu, Hvar i Brač. Dakle od ušća reke Cetine i grada Omiša (antička Almissa) u čijoj neposrednoj blizini se nalazi srpski srednjevekovni manastir Dragović pa sve do Skadra odnosno ušća reke Drim u Jadransko more južno od grada Lješ odnosno luke Medovo (današnji Sveti Jovan Medovski), prostiralo se srpsko primorje odnosno deo jadranske obale koji je bio deo srpske srednjevekovne baštine. 

Tu oblast su naseljavali Srbi, i pravoslavni i rimokatolici, koji su govorili i pisali srpski jezik (u Dubrovniku i latinski) i koji su u potpunosti bili integrisani u srpski srednjevekovni prostor. 

U srpsko primorje je, naravno, spadalo i njegovo središnje mesto Dubrovnik, kome su srpski srednjevekovni monarsi davali i potvrđivali poseban status i koji se razvijao kao veoma bogati centar srpske trgovine sa izrazito jakim rimokatoličkim elementom. Naspram rimokatoličkog Dubrovnika stajali su pravoslavna Boka i poluostrvo Pelješac sa utvrđenim gradom Stonom. 

S obzirom na jak rimokatolički uticaj koji je ostvarivao Dubrovnik u srpskom primorju i osnivanje Barske nadbiskupije 1067. godine ubrzo nakon Velike šizme i izdvajanja Rimokatoličke crkve iz Pravoslavlja, a gde je papa Aleksandar II predvideo da boravi dukljansko-barski nadbiskup sa titulom ”srpski primas”, Sveti Sava je odlučio da u primorskom delu Srbije osnuje dve izuzetno važne jepiskopije autokefalne Srpske pravoslavne crkve.

Prva je bila Humska episkopija sa sedištem u manastiru Presvete Bogorodice Stonske u blizini Stona na Pelješcu, iz koje je nastala današnja eparhija zahumsko-hercegovačka. U Stonu kao svom sedištu je inače vladao brat velikog župana Stefana Nemanje, veliki knez Miroslav (tvorac najznačajnije ćirilične knjige ikada ”Miroslavljevog jevanđelja”), da bi taj grad nakon smrti strica svojoj državi pripojio brat Svetog Save kralj Stefan Nemanjić, prvovenčani pravoslavni kralj. 

Danas se u manastiru Presvete Bogorodice Stonske nalazi rimokatolički samostan ”Gospa od Lužina” koji je u prilično lošem stanju i na kome su učinjene znatne građevinske prepravke. Na lokalitetu ovog srpskog manastira, u neposrednoj blizini Stona, nikada nisu izvršena ozbiljna arheološka istraživanja. 

Drugo izrazito važno crkveno središte koje je osnovao Sveti Sava na temeljima stare vizantijske dukljanske eparhije bio je Manastir Svetog Arhangela Mihaila u Boki Kotorskoj, na poluostrvu Miholjska Prevlaka (komunisti su ga prozvali ”Ostrvo Cveća”) čiji je ktitor bio kralj Stefan Nemanjić Prvovenčani. U neposrednoj blizini, kao centralno mesto Boke Kotorske, nalazi se grad Kotor koji je u srpskoj srednjevekovnoj istoriji bio poznat pod nazivom ”kraljevski grad” jer je su u njemu svoje palate imali veliki župan Stefan Nemanja i njegov sin kralj Stefan Prvovenčani, a koje su kasnije koristili svi Nemanjići. Ovaj izuzetno bogati manastir je prvo opljačkan pa potom uništen do temelja u vreme Fiorentinske unije 1439. godine od strane Mletaka kada je srpski despot Đurađ Branković, poznatiji kao ”Đurađ Smederevac” bio jedini pravoslavni monarh koji je kategorički odbio potpisivanje ove unije sa Rimokatolicima, a srpska patrijaršija jedina pomesna pravoslavna crkva koja nije poslala svoje predstavnike u Firencu, a zbog čega je, između ostalog, ceo ovaj pokušaj ponovnog objedinjenja hrišćanskog istoka i zapada propao. I danas se pravoslavne relikvije i dragocenosti manastira Svetog Mihaila mogu pronaći po muzejima i kolekcijama u Veneciji i širom severne Italije, a jedna od iznetih dragocenosti jeste i najstariji očuvani predmet vezan za jednog srpskog monarha krstionica kneza Višeslava iz 8. veka o kojoj je juče bilo reči. Tokom stradanja ovog srpskog manastira u Boki Kotorskoj, Mlečani su na svirep i mučenički način pobili celikupno bratstvo od skoro stotinu pravoslavnih monaha, koji su u Srpskoj pravoslavnoj crkvi kanonizovani kao sveti mučenici i iz čijih moštiju se i dan danas širi izuzetno prijatan miris.

No od svih mesta srpskog primorja jedina srpska prestonica bio je grad Skadar, na istoimenom jezeru, u neposrednoj blizini jadranske obale. Skadar postaje deo Srbije kada ga romejski car Iraklije predaje Srbima na upravu u 7. veku. Tu su Srbi osnovali jednu od svojih srednjevekovnih kneževina Duklju ili Zetu, a u Skadru je stolovao mladi kralj Nemanjić, odnosno naslednik srpskog trona koji se upravo u Skadru i Zeti (srpskom Velsu) spremao sa ovu dužnost. Skadar zajedno sa Skadarskim jezerom je prepun srpskih srednjevekovnih crkava i manastira čiji su ktitori bili od prvog srpskog svetitelja Svetog kneza Jovana Vladimira, preko drugih Vojisavljevića i Nemanjića, pa sve do Balšića. Tu se nekada nalazila i čuveni srpski Manastir Svetih Sergija i Vaha u kome su bili sahranjivani članovi dinastije Vojisavljevića, a koji su znatno proširili i ukrasili srpska kraljica Jelena Anžujska i njeni sinovi kraljevi Dragutin i Milutin. Nažalost, iako je za oslobađanje naše drevne prestonice Skadra izginulo preko deset hiljada srpskih vojnika tokom Prvog balkanskog rata, velike sile nisu dopustile ni 1912. ni 1919. pripajanje ovog grada i njegove okoline našoj kraljevini.

Srpsko primorje je iznedrilo i prvog srpskog monarha sa titulom kralja. Bio je to kralj Mihailo Vojislavljević koji je 1077. dobio kraljevsku krunu iz tada već rimokatoličkog Rima od strane pape Grgura VII. U tom trenutku kada se za primat među srpskim kneževinama bore Duklja i Raška, izdizanje Zete na nivo kraljevine tj. Mihailovo primanje titule ”kralja Srba” uzdiže ceo srpski narod na nivo jedne evropske kraljevine, čiju tradiciju nakon smrti Mihailovog sina kralja Konstantina Bodina nastavljaju rođaci Nemanjići koji kao velikaška porodica iz Zete preuzimaju vlast u Raškoj i Zahumlju. Mihailo je sazidao i crkvu Svetog Mihaila u Stonu u kojoj se nalazi njegov izuzetno vredan ktitorski portret.

Zapratite nas i na socijalnim mrežama:

Fejsbuk

Instagram

Tviter

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *