Nikola Pašić

Državnikom se smatra osoba koja poseduje retku političku veštinu i iskustvo, sposoban je za velika državna dela i kao takav uživa šire poštovanje ljudi sličnih njemu kao i gotovo cele njegove zajednice. Nikola Pašić se ne samo uklapa u definiciju državnika, nego stoji rame uz rame sa svega nekoliko ličnosti srpske istorije koji su se odlikovali velikom državničkom sposobnošću.

No kao i svaka značajna istorijska ličnost uključena u velika državnička dela, posebno ličnost koja ne dolazi iz kruga kanonizovanih svetitelja, i Nikola Pašić je imao svojih mana, loših procena i pogrešnih odluka. Bilo je i nekoliko primera zloupotrebe državnog položaja koje su se gotovo isključivo odnosile na zaštitu njegovog sina Radomira ”Radeta” Pašića, no porodični odnosi, na razočarenje mnogih ljubitelja intriga, neće biti tema ovog biografskog članka o Nikoli Pašiću. Ako je Rade bio loš sin i čovek, njegovi sinovi odnosno unuci Nikole Pašića su se iskupili svojom službom Otadžbini u najtežim trenucima Drugog svetskog rata i ugledom koji su među Srbima uživali.

Nikola Pašić bio je dugogodišnji vođa radikala, vodeća politička ličnost iz zlatnog doba srpske demokratije i parlamentarizma, i predsednik niza srpskih vlada koje se smatraju najboljim vladama u našoj nacionalnoj istoriji.

Nikola Pašić je rođen na Nikoljdan 1845. godine u Zaječaru, od oca Petra trgovca i majke Pene. Njegov deda bio je pekar, takođe u Zaječaru. Kao i oko većine istinskih srpskih velikana, mnoge balkanske bilo istorijske ili nove nacije se takmiče čiji je zapravo Nikola Pašić. Tu se pojavljuju teorije da je Bugarin, Cincar ili Makedonac, no istina je sasvim drugačija. Baš kao i Mihajlo Pupin i Sveti Justin Popović, dalje poreklo Nikole Pašića, koje je i on sam često isticao, jeste iz tetovskog kraja, tačnije iz sela Rogačeva u Staroj Srbiji (današnja granica između Severne Makedonije i Kosova i Metohije). Tu nikada nije bilo ni Cincara, ni Bugara, posebno ne nekakvih Makedonaca.

U školu je krenuo relativno kasno, ali je bio izvanredan đak. I dok je trajala izgradnja zaječarske gimnazije, Nikola Pašić je pohađao gimnazije u Negotinu i Kragujevcu, gde je i maturirao. Upisuje tehnički fakultet Velike škole u Beogradu (tako se tada zvao Beogradski univerzitet) i na osnovu akademskog uspeha dobija stipendiju za studije na najprestižnijem tehničkom univerzitetu na svetu, Politehničkom fakultetu u Cirihu ETH, na kome su između ostalih studirali i upoznali se Mileva Marić i Albert Ajnštajn. U Švajcarskoj se upoznao i družio sa knezom Petrom Karađorđevićem, Svetozarom Markovićem, Perom Todorovićem, Perom Velimirovićem, Lazarom Pačuom, Jovanom Žujovićem, Mitom Rakićem i ostalim uglednim Srbima koji su se kretali između Beograda, Pariza i Švajcarske.

Sa diplomom inženjera sa najprestižnije škole u Evropi, Nikola Pašić provodi godinu dana projektujući prugu Beč-Budimpešta nakon čega se 1873. vraća u Kneževinu Srbiju. Radio je godinu dana kao inženjer u Ministarstvu građevina kada odlučuje da se kandiduje za narodnog poslanika.

Tokom vladavine tzv. ustavobranitelja (1842-1858) i Karađorđevog sina kneza Aleksandra Karađorđevića, Kneževina Srbija se opredelila za buduće uvođenje parlamentarne demokratije, a nakon donošenja ”Namesničkog ustava” iz 1869. po smrti kneza Mihaila, parlamentarna demokratija je nepovratno zaživela u našoj kneževini sa jednim od najširih prava glasa u tadašnjoj Evropi.

Bila je to seljačko-građanska demokratija, u kojoj se Narodna radikalna stranka, osnovana 1881. godine, ubedljivo najbolje snašla, stičući veliku podršku posebno kod seljačkog stanovništva. U međuvremenu, po izbijanju ustanka srpskog naroda Hercegovine i Bosne tzv. Nevesinjske puške iz 1875. godine protiv Osmanskog carstva, koji za posledicu na kraju imao i okončanje turske okupacije ove istorijske srpske zemlje, Nikola Pašić odlazi u Hercegovinu i učestvuje u oružanoj pobuni stavljajući se na raspolaganje srpskim ustanicima.

Nikola Pašić postaje prvi predsednik glavnog odbora Narodne radikalne stranke odmah po njenom osnivanju. Narodna radikalna stranka je zajedno sa Nikolom Pašićem prolazila kroz nekoliko političkih faza. Od zalaganja za određena socijalistička rešenja i neisključivanja revolucije kao sredstva političke borbe, preko žestokih zaštitnika parlamentarne demokratije i pluralizma uz osudu revolucionarnih tendencija, pa sve do bužoaskog i kapitalističkog konzervativizma. Kako je sazrevalo srpsko društvo, tako su sazrevale i njene vodeće političke snage.

Radikali su bili prva srpska politička stranka sa snažnim vezama sa carskom Rusijom (i Francuskom) i to se zadržalo sve do propasti Rusije 1917. godine. Njihova veza sa Rusijom posebno je nervirala kralja Milana Obrenovića, bliskog Austrougarskoj, koji je uspevao da onemogući radikale da preuzmu vlast u Srbiji kroz razne koalicione vlade uprkos podršci koju su radikali uživali u narodu. Takav odnos prema najjačoj političkoj stranci i katastrofalna odluka kralja Milana da slobodoljubivim Srbima oduzme oružje u cilju jačanja stajaće srpske vojske, koju je prethodno osnovao knez Mihajlo, dovelo je do čuvene Timočke bune 1883. u zaječarskom kraju.

Nikola Pašić je prethodno 1878. u Zaječaru bio izabran za narodnog poslanika i žestoko se protivio odluci kralja Milana da se narodu oduzme oružje organizujući kampanju da ne sme da dođe do ugrožavanja prava na nošenje oružja jer je ono služilo kao garancija slobode svakog srpskog seljaka i građanina. Buna je toliko bila ozbiljna i široka da je kralj Milan na ustanike poslao vojsku da je uguši dok je 734 osobe uhapšeno, a 21 osoba je bila osuđena na smrt. Među njima su bili i radikalski prvaci Nikola Pašić i Aca Stojanović iz Knjaževca koji su uspeli da pobegnu u Bugarsku i tamo privremeno emigriraju.

Živeći u Sofiji, Nikola Pašić ostaje posredno uključen u politički život u Srbiji. Uživao je veliki ugled, posebno kod bugarskog kneza Ferdinanda Koburga i bugarskih radikala, čijem je osnivanju kumovao. Takođe, u Sofiji se još više zbližava sa predstavnicima carske Rusije, čiju podršku je uživao praktično do samog kraja.

Ugled Nikole Pašića u Bugarskoj i posredna podrška Kneževine Bugarske radikalima je bila jedan od razloga za izbijanje Srpsko-bugarski rata 1885. (glavni razlog je bilo ujedinjenje Bugarske i Istočne Rumelije suprotno odlukama Berlinskog kongresa uz korekcije granice prema Srbiji). Naša kraljevina doživljava poraz u ovom ratu, no i pored toga, nije došlo do promene granice između Srbije i Bugarske. Nakon ovog kratkotrajnog rata, kralj Milan amnestira sve osuđene radikale za učestvovanje u Timočkoj buni, osim Pašića, koji je ostaje u izgnanstvu u Bugarskoj i u bliskim vezama Rusima, što traje sve do abdikacije kralja Milana 1889. kada se Pašić vraća u zemlju.

Tokom vladavine kralja Aleksandra Obrenovića, Pašić je bio predsednik Narodne skupštine u nekoliko navrata, gradonačelnik Beograda, srpski poslanik u Sankt-Peterburgu (u pokušaju da ga kralj skloni kao nepoželjnog političkog protivnika), ministar spoljnih poslova, ministar finansija i predsednik vlade. Bio je i zatvaran dva puta, jednom zbog oštre kritike dinastije Obrenović u listu ”Samouprava”, a drugi put zbog ”Ivanjdanskog atentata” 1899. tj. pokušaja atentata na kralja Milana u Beogradu, kada su kralj Milan i kralj Aleksandar za to neosnovano optužili vođe radikala.

Zbog Pašićeve odbrane protiv konstruisanih optužbi za atentat na kralja Milana koja je bacila senku na Narodnu radikalnu stranku i izazvala razočarenje kod kod njenih mlađih članova, ova stranka se cepa i iz nje se izdvaja Samostalna radikalna stranka iz koje će, po jugoslovenskom ujedinjenju 1919. preomeniti ime u Demokratsku stranku. Ubrzo je oslobođen konstruisanih optužbi na insistiranje Rusije i Austrougarske i nakon Ivanjdanskog atentata, Pašić odlučuje da se povuče iz aktivnog bavljenja politikom.

Nakon povlačenja, kralj Aleksandar Obrenović ga često poziva na konsultacije i savetovanja, iako je Pašić insistirao u razgovorima na tome da više ne želi da se bavi politikom. Uprkos tome što je bio veliki protivnik Obrenovića, Nikola Pašić nije učestvovao u zaveri protiv kralja Aleksandra tj. nije imao udela u Majskom prevratu 1903. Jednostavno nije bio u dobrim odnosima sa Đorđem Genčićem i političkim krugom zaverenika, a takođe ni sa oficirima okupljenim oko Dragutina Dimitrijevića Apisa koji ga nisu uključivali u svoje planove.

Čak i nakon državnog udara, radikali nisu formirali narednu vladu uprkos pobedi na izborima koji su usledili nakon prevrata. Međutim, opredeljenje kralja Petra za potpunu reafirmaciju demokratije rezultiralo je dominacijom radikala na izborima, koji su narednih 15 godina sastavljali gotovo sve vlade bez prekida. Nikola Pašić odlučuje da se vrati u politiku, no on nije bio na čelu svih tih vlada nego je dopuštao drugim prvacima Narodne radikalne stranke i drugih stranaka da stanu na čelo. U početku je bio protiv kralja Petra Karađorđevića, no videvši koliko je popularan u narodu bio ”čika Pera” i koliko je privržen načelima parlamentarne demokratije, promenio je mišljenje.

U tom vremenu kada je Nikola Pašić bio ubedljivo najjača politička snaga u našoj kraljevini, Srbija je doživela svoj najveći uspon. Izrasla je u veoma naprednu demokratsku državu, beležila je velike ekonomske uspehe kao i najveće stope ekonomskog rasta u Evropi, krenula je u značajno povećanu industrijalizaciju, obnovila je i osavremenila vojsku najmodernijim sredstvima, posebno topovima koje je nabavila u Francuskoj. Takav veliki uspon Kraljevine Srbije zasmetao je Austrougarskoj koja se Srbiji svetila masovnim represivnim merama protiv srpskog naroda posebno u Bosni i Hercegovini koju je okupirala.

Austrougarska nameće 1906. Srbiji žestoki carinski rat iz koga Nikola Pašić i kralj Petar izlaze kao apsolutni pobednici 1911. godine. Prethodno su doneli čitav niz mera koje su omogućile našoj kraljevini da se izvozno preorijentiše na zapadnoevropsko i svetsko tržište kroz potpisivanje niza trgovinskih sporazuma i zakupom luke Solun. Nikola Pašić uspeva i da sačuva mir u Srbiji nakon njenog najvećeg iskušenja tokom nezakonitog proglašenja austrougarske aneksije srpske etničke zemlje Bosne i Hercegovine 1908. što je izazvalo nezapamćene izlive negodovanja na ivici popularnog ustanka širom naše kraljevine. Prosto, Nikola Pašić i kralj Petar su znali da u eventualnom Srpsko-austrougarskom ratu ne bi postojala šansa za uspehom jer se naš saveznik Rusija oporavljala posle poraza u Rusko-japanskom ratu 1905.

Pašić je bio jedan od ključnih osnivača Bakanskog saveza 1912. koji će za posledicu imati udvostručenje teritorije naše kraljevine posle Prvog i Drugog balkanskog rata (1912-1913). I pored toga što su velike sile, prvenstveno Austrougarska i Velika Britanija sprečile Kraljevinu Srbiju da zadrži oslobođenu severnu polovinu Albanije, koja je zajedno sa zapadnom Vardarskom Makedonijom trebala da se priključi Kraljevini Srbiji, Pašić je u Londonu tokom mirovnih pregovora 1912. uspeo da se izbori za istočni deo Vardarske Makedonije koji je inicijalno trebao da pripadne Bugarskoj. Nakon odluke velikih sila da osnuju Albaniju, Pašić se borio i izborio brdo po brdo, selo po selo za povratak celokupne Vardarske Makedonije kao Stare Srbije u maticu. U istom ritmu je nastavio žestoko da se bori za svako srpsko selo u Makedoniji tokom potpisivanja Bukureštanskog mira 1913.

Prvi svetski rat Nikolu Pašića dočekuje takođe na mestu predsendika srpske vlade. Igrao je veoma važnu ulogu u odbrani zemlje i naroda, posebno u pomoći vosjci i omogućavanju njenih najboljih oficira da organizuju učešće srpske vojske u ratu.

U srpskoj ratnoj prestonici Nišu, narodna skupština je u decembru 1914. jednoglasno usvojila Nišku deklaraciju o ujedinjenju Južnih Slovena u jednu državu, sa ciljem da između ostalog izazove komešanje u redovima vojnika slovenskog porekla u Austrougarskoj vojsci u čemu je uspela. Na osnovu ove jednoglasne odluke, Pašićeva vlada je stavila sve svoje potencijale ”u službu velike stvari Srpske Države i Srpsko-Hrvatskog i Slovenačkog plemena“. Ovako proglašeni jugoslovenski ratni cilj Kraljevine Srbije, izuzetno je oslabio Austrougarsku iznutra koja se nikada nije oporavila od serije unutražnjih kriza. Na istim temeljima doneta je i Krfska deklaracija srpske vlade i Jugoslovenskog odbroa 1917.

Zahvaljujući Antu Trumbiću i snažnim Pašićevim vezama sa vodećim ruskim diplomatama, Srbija pred kraj 1915. godine prvi put saznaje za postojanje tajnog Londonskog sporazuma koje su potpisale velike sile među sobom, a koji sastavljesa ciljem namamljivanja Italije da uđe u svetski rat na strani Antante sa obećanjem italijanskog proširenja na Alpima, Jadranskoj obali i formiranja kolonijalne uprave u maloazijskom delu Turske. Kao usputna posledica ovog ugovora prdviđeno je bilo i proširenje Srbije (i Crne Gore) na Bosnu i Hercegovinu, Slavoniju i južnu Dalmaciju, ali bez Banata koji bi ceo pripao Rumuniji.

Američka intervencija iz 1917. koja je odlučila Prvi svetski rat, Oktobarska revolucija u Rusiji i velika prolećna ofanziva Nemačke i Austrougarske iz 1918. pod vođstvom Eriha Ludendorfa, konačno su opredelili velike sile da ne dopuste nikakvu obnovu Austrougarske i da se ide na razdvajanje Austrije i Mađarske, i jugoslovensko i čehoslovačko ujedinjenje.

Usled nestanka carske Rusije sa svetske mape koja je jedina od velikih sila insistirala na srpskom proširenju bez jugoslovenskog ujedinjenja, Nikola Pašić je znao da mora da nađe novi oslonac u srpskoj spoljnoj politici i našao ga je u Francuskoj Žorža Klemensoa i SAD Vudroa Vilsona. U takvoj konstalaciji snaga, Pašić je bio svestan da bilo kakav san o proširenoj Srbiji bez prihvata austrougarskih južnih Slovena nije bio moguće ostvariti. Cilj Pašićeve politke kao predsednika srpske vlade u tom trenutku je bilo očuvanje međunarodnopravnog kontinuiteta Kraljevine Srbije u novoj državi i zalaganje za njenu podelu na srpski, hrvatski i slovenački deo u federalnom ustrojstvu.

Krajem decembra 1918. biva imenovan za šefa srpske (a samim tim i jugoslovenske) delegacije na Pariskoj mirovnoj konferenciji. Tokom konferencije i skoro dvogodišnjeg boravka u Parizu uživao je najveći ugled kao državnik jedne zemlje koja je bila pobednik rata, ali nije bila u krugu velikih sila. I poput mirovnih pregovora u Londonu 1912. i Bukureštu 1913. kada se borio za svaki pedalj srpske teritorije, tako isto se borio i u Parizu, pri čemu su mu povremene posete mirovnoj konferenciji od strane regenta Aleksandra Karađorđevića, koji je uživao najveći ugled koji je jedan Srbin ikada uživao kod velikih sila, veoma pomogle, a što je on znao da iskoristi. Na taj način i uz pregovaračke sposobnosti koje je imao i talenat da iskoristi ugled drugih ljudi za nacionalne ciljeve (poput Mihajla Pupina) uspeo je da se izbori za ujedinjenje srpskog Banata sa maticom, promptno priznavanje ujedinjenja nekadašnje Kraljevine Crne Gore sa Kraljevinom Srbijom od strane velikih sila, proširenje teritorije na Caribrod i Bosilegrad, Strumicu, podelu Baranje na veći srpski deo i manji mađarski, itd. Nije uspeo da nagovori velike sile da vrate Skadar Srbima, nije uspeo da zadrži Pečuj i Temišvar u kojima se nalazila srpska vojska i nije uspeo da zadrži Zadar sa velikim brojem Srba u našoj kraljevini.

Po potpisivanju Pariskog mirovnog ugovora 1920. i čitavog niza mirovnih sporazuma sa nekadašnjim centralnim silama kojima su se konačno priznala naša proširenja i pravo na ratnu odštetu, Nikola Pašić se vraća u zemlju. Stekao je neverovatnu popularnost, posebno kod Srba van Kraljevine Srbije, u Sremu, Banatu, Bačkoj, Baranji, Slavoniji, Vojnoj Krajini, Bosni, Hercegovini, Staroj Srbiji, koji su nosili njegovu stranku u nove izborne pobede.

Prilikom pregovora o donošenju Vidovdanskog ustava 1921. protivio se uspostavljanju unitarne jugoslovenske države i zalagao se za određivanje unutrašnjih granica srpskog, hrvatskog i slovenačkog dela kraljevine. Njegovo viđenje nije odnelo prevagu, već viđenje o unitarnoj državi koje su zastupali Ljubomir Davidović, Svetozar Pribićević i Ante Trumbić. Pašić se zalagao da Kraljevina Srbija kao istorijsko-politička tvorevina ne sme da se tek tako ujedinjuje u novu državu, a da prethodno jasno ne omeđi ono što je njeno. Od 1921. do 1926. Nikola Pašić obavlja funkciju predsednika vlade i ključna je politička ličnost Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Umire iznenada 10. decembra 1926. od posledica moždanog udara, u 81. godini života. Sahranjen je i dan danas počiva na Novom groblju u Beogradu. Bio je oženjen najbogatijom Srpkinjom svog vremena Đurđinom Duković iz čuvene porodice srpskih trgovaca i industrijalaca iz Trsta i sa njom je imao troje dece. Živeo je u svojoj kući u Francuskoj ulici 21 u centru Beograda. Bio je lični prijatelj cara Nikolaja II Romanova i nastojao je da se kralj Aleksandar I Karađorđević oženi jednom od njegovih ćerki. Dobitnik je čitavog niza najviših srpskih, jugoslovenskih i stranih ordena.

Ušao je duboko u istorijsku i nacionalnu svest srpskog naroda, a njegove mudre rečenice se i dan danas koriste u našem političkom rečniku. Bez obzira na pokušaje nove kinematografije i publicistike da umanje značaj ovog državnika, Nikola Pašić kao srpski Elefterios Venizelos ostaje jedna od najznačajnijih ličnosti naše sveukupne istorije.

Zapratite nas i na socijalnim mrežama:

Fejsbuk

Instagram

Tviter

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *