Monumentalna slika ”Krunisanje cara Dušana” ili ”Proglašenje Dušanovog zakonika”

Jedna od najznačajnijih istorijskih kompozicija ikada naslikanih u našoj nacionalnoj kulturi (uz ”Dolazak cara Dušana u Dubrovnik” srpskog slikara iz Dubrovnika Marka Murata) jeste monumentalna slika ”Krunisanje cara Dušana” ili ”Proglašenje Dušanovog zakonika” jednog od naših najvećih slikara i jednog od najvećih predstavnika akademskog realizma u Evropi Paje Jovanovića. Ovo delo je uz Jovanovićeve ”Seobu Srba”, ”Čas mačevanja” i ”Ženidbu cara Dušana” njegovo najpoznatije delo, dok on sam navodi da ovu istorijsku kompoziciju smatra za svoju najlepšu. 

Na ovom džinovskom platnu prikazano je proglašenje Dušanovog zakonika u našoj carskoj prestonici Skoplju 1349. godine. Zajedno sa carem Dušanom, u kompoziciji se nalaze i druge značajne ličnosti naše nacionalne istorije koje su tom činu prisustvovale, od kojih su neke od njih rađene na osnovu njihovih onovremenskih portreta prikazanih na freskama po srpskim srednjevekovnim manastirima. 

Danas na osnovu ove slike postoji nekoliko istih kompozicija koje je uradio sam Jovanović, od kojih se najveća i najznačajnija čuva u Narodnom muzeju u Beogradu.

Monumentlna slika ”Krunisanje cara Dušana” ili ”Proglašenje Dušanovog zakonika” nastaje u vreme kada je Kraljevina Srbija krajem 19. veka pozvana da učestvuje na Svetskoj izložbi u Parizu 1900. godine.

Za potrebe adekvatnog predstavljanja države, 1897. formiran je odbor koji je vodio pripreme, a od Paje Jovanovića je naručeno da naslika monumentalnu kompoziciju ”Krunisanje cara Dušana”.

Sam Jovanović je započeo opsežne pripreme za ovu narudžbinu srpske vlade 1899. godine. On je u dogovoru sa tadašnjim predsednikom vlade Kraljevine Srbije i velikom ličnošću naše kulture Stojanom Novakovićem, promenio glavni motiv slike, i iz krunisanja cara Dušana nastalo je proglašenje Dušanovog zakonika. Razlog za odustajanje od krunisanja je čisto slikarske prirode. To je učinjeno zato što je sam čin pravoslavnog krunisanja vezan za unutrašnjost hrama, a ono je bez dnevne svetlosti, odnosno pod svetlošću voštanica, tako da se Jovanović odlučio se za prikazivanje proglašenja zakonika na otvorenom polju i to pred sabornom crkvom u Skoplju pokazujući vojnu, pravnu i političku snagu mladog srpskog carstva.

Jovanović za potrebe ovog monumentalnog dela obilazi stare srpske prestonice Prizren i Skoplje, tada još uvek pod okupacijom osmanske Turske, zajedno sa manastirima Gračanicom, Lesnovom, Žičom i drugim, da bi prikupio što više autentičnih elemenata za svoju sliku. 

Pošto je još Dušanov deda kralj Milutin u Srbiju uneo kompletan romejski (vizantijski) dvorski ceremonijal, što je ukazivalo na snagu i ambicije srpske srednjovekovne države, Paja Jovanović je odlučio da caru Dušanu i carici Jeleni naslika romejska carska odela.

U rekonstrukciji toga kako je izgledalo odelo romejskih i srpskih careva (i kraljeva od Milutina pa naovamo) Paji Jovanoviću je pomogao tadašnji glavni kostimograf Bečke opere Blašker. On je na osnovu njemu poznatih romejskih slika i freski uradio nacrte odela, po kojima je Jovanović naslikao odežde srpskog cara Dušana i carice Jelene. On mu je pomogao i da naslika odeću čuvenog Dušanovog protovestijara iz Kotora i carevog glavnog savetnika Nikolu Buću koji čita carsku proklamaciju. 

Tadašnja careva telesna garda koju su činili najbolji nemački najamnici naslikana je tačno po uzoru na nemačke vitezove iz 14. veka, a njihov vođa, koji je postao i čuveni srpski vitez, Palman drži u ruci odgovarajući šlem.

Srpska konjica je prikazana u mletačkoj opremi jer je poznato da je car Dušan imao narudžbinu od 300 najkvalitetnijih i najskupljih pancira u tadašnjoj Evropi za svoje ljude (do tada u srednjem veku neviđena narudžbina). Među njima se ističe figura mladog srpskog vojvode Preljuba koji jaše ukrašenog turnirskog konja u prednjem planu slike. 

Jovanović je inspiraciju za grbove srpske vlastele preuzeo iz Ilirskog grbovnika koji je baziran na danas izgubljenom Ohmućevićevom grbovniku, a koji je ukraden iz Manastira Žitomislić kod Mostara.

On se početkom 20. veka nalazio u Dvorskoj biblioteci u Beču, ali mu se kasnije gubi svaki trag, no Jovanović je imao priliku da ga vidi. Slikar je najviše poteškoća imao oko rekonstrukcije autentičnih izgleda odela običnog naroda i njihovog oružja, za šta je detalje uspeo da pronađe u Manastiru Žiči. Iako je srpsko istorijsko nasleđe sistematski uništavano od strane neprijatelja i osvajača, danas se o njemu mnogo više zna na osnovu značajnih arheoloških i istorijskih istraživanja.

Monumentalna slika ”Krunisanje cara Dušana” ili ”Proglašenje Dušanovog zakonika” je završena za Svetsku izložbu u Parizu i za nju je Paja Jovanović nagrađen zlatnom medaljom. Međutim, on sam nije bio zadovoljan kako je ona ispala, jer ju je smatrao više za kolorisan crtež nego živopis. Zbog toga je on tokom zime 1926. uradio novu i potpuniju verziju slike.

Pored proverenih istorijskih ličnosti, na slici su se našle i neke ličnosti iz epske poezije za koje se pretpostavlja da imaju svoje istorijske pandane poput oca Miloša Obilića.

Grbovi srpske vlastele predstavljeni su na osnovu već pomenutih Ilirskih grbovnika. Paja Jovanović je uspeo da ucrta u sliku i sebe želeći da lično učestvuje u jednom od najznačajnijih događaja naše nacionalne istorije kakvo je bilo proglašenje Dušanovog zakonika u Skoplju.

Ličnosti prikazane na slici su:

1. Car Dušan

2. Carica Jelena

3. Carev sin Uroš, srpski kralj

4. Srpski Patrijarh Joanikije

5. Trnovski Patrijarh Kir Simeon (bugarski)

6. Kralj Vukašin Mrnjavčević

7. Carev šurak i veliki vojvoda Oliver

8. Sevastokrator Dejan

9. Kir German, Iguman Atonski (prota Svete Gore)

10. Veliki logotet Gojko Mrnjavčević

11. Protovestijar Nikola Buća

12. Vitez Palman(us) Teutonicus Capitanus gentis armigens

13. Carski konjušar Uglješa Mrnjavčević

14. Despot Siniša, brat cara Dušana

15. Car Aleksandar Bugarski, brat carice Jelene

16. Jovan Kastrijot, Skenderbegov deda

17. Giunius Derse, izaslanik Dubrovačke Republike

18. Giunius de Calichio, izaslanik Dubrovačke Republike

19. Nifficus Nik Condola, izaslanik Dubrovačke Republike

20. Avrambek kefalija grada Sera

21. Mancil Liverije, volerski, serski i strumički vojvoda

22. Angel Metohita

23. Aleksija Camplakon, veliki čauš

24. Ćesar Preljub

25. Grgur Orlović

26. Hrabrenović

27. Balšić

28. Obilić

29. Rade Oblačić

30. Andronik, kefalija grada Drame

31. Andronik Kantakuzen bel Hartularja

Zapratite nas i na socijalnim mrežama:

Fejsbuk

Instagram

One Reply to “Monumentalna slika ”Krunisanje cara Dušana” ili ”Proglašenje Dušanovog zakonika””

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *